ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀਆਂ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਕਿਉਂ\ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ

ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਲੈਨਿਨਵਾਦ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਈਆਂ ਰਾਜਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਅਤੇ ਹਮਦਰਦਾਂ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਘੁੱਪ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੈ ਤੇ ਰਹੇਗਾ ਵੀ। ਝੱਟ ਪੱਟ ਦਿੱਤੇ ਇਸ ਫਤਵੇ ਦੇ ਠੋਸ ਤਰਕ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਹਿਰ ਗੰਭੀਰ ਪਰਤਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਫਰੋਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੇ ਕਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰਾਂ ਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਕਹਾਉਂਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮਹਿਫਲਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਕਦੇ ਚਰਚਾ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਂਦੇ ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਬਹਿਸ ਵਿਚ ਉਲਝ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਤੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਤਕਨੀਕੀ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ਕ ਦਲੀਲਾਂ ਵਿਚ ਬੇਅਸਰ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ।
ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੋਰਨਾਂ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿਚ ਖੱਬੇ ਪਖੀਆਂ ਦੇ ਵਧਣ ਫੁੱਲਣ ਦੀ ਚੌਖੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਹੈ, ਸੀ ਤੇ ਰਹੇਗੀ ਵੀ, ਪਰ ਕੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਦਿਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ? ਹਾਂ, ਪੰਜਾਬੀ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਬਣਤਰ ਕੁਝ ਵੱਖਰੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਹਰ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਜੀ ਆਇਆਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਹਕੀਕਤ ਇਹ ਵੀ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰਾ ਉਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣਨ ਦੀ ਕਦਾਚਿਤ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਇਸ ਦਿਲਚਸਪ ਮਾਨਸਿਕ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਅਸਲ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਨੁਕਤਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਥੇ ਕੇਵਲ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀਆਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਤਾਕਤ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ ਲਾਉਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘਾ ਉਤਰਨਾ ਹੈ।
ਹਰ ਸੁਲਝਿਆ ਮਨੁੱਖ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ ਇਕ ਤਾਕਤ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਸਿਰ ਤੋਂ ਪੈਰਾਂ ਤੱਕ ਬਦਲਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਹੈ ਇਨਕਲਾਬ। ਇਸ ਰਾਜਨੀਤਕ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਲੰਘੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਨੁੱਖ ਅਧੂਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅਣਖੀਲੇ ਧਾਰਮਿਕ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸੇਧ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਜਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਤਾਕਤ ਦਾ ਸੁਚੇਤ ਜਾਂ ਅਚੇਤ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸਫਰ ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਭਾਵੇਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਕਾਮਯਾਬ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਜੇ ਮਿਲਦੀ ਵੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਮਹਾਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਫੁੱਟ ਨੋਟ ਹੀ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਰੂਸ, ਫਰਾਂਸ, ਅਮਰੀਕਾ ਤੇ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਇਨਕਲਾਬ ਹੋਏ। ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਮਨੁੱਖ ਉਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰੇਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵੱਡੀਆਂ ਪੁਲਾਂਘਾਂ ਪੁੱਟੀਆਂ। ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰੇ ਇਨਕਲਾਬ ਔਝੜੇ ਰਾਹਾਂ ਤੇ ਪੈ ਗਏ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਅੰਤ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਮਸ਼ੀਨ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਪਰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਕਿ ਬੰਦਾ ਇਕੋ ਥਾਂ ਬੁੱਤ ਦਾ ਬੁੱਤ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਨਕਲਾਬਾਂ ਨੇ ਵੱਡੀ ਹਿਲਜੁਲ ਲਿਆਂਦੀ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚ ਹੇਠਲੀ ਉੱਤੇ ਹੋਈ ਜੋ ਇਤਿਹਾਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੇਖੀ।
ਪਰ ਕੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਇਨਕਲਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਿਆ? ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਨਾਂਅ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿਚ ਆਈ ਸਿਫਤੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾ ਹੋਇਆਂ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ-ਪੰਜਾਬ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਵੱਡੇ ਅਮਲ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਰੂਰ ਲੰਘਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਆਰਨਾਲਡ ਟਾਇਨਬੀ ਨੇ ਤਾਂ ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਰਤੀ ਇਨਕਲਾਬ ਰੂਸ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਇਨਕਲਾਬ ਸੀ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਆਇਆ ਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਬਾਨੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਨ। ਰਾਜਨੀਤਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਨਕਲਾਬ ਉੱਤੇ ਇਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਪੁਸਤਕ ਵੀ ਲਿਖੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਹਰ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇਕ ਮੁਕੰਮਲ ਇਨਕਲਾਬ ਸੀ, ਜਿਸ ਪਿੱਛੇ ਇਕ ਸਿਧਾਂਤ ਵੀ ਸੀ, ਇਕ ਵਿਉਂਤ ਵੀ ਸੀ ਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਰਾਜਨੀਤਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਫਰ ਪੂਰੇ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ 250 ਸਾਲ ਚਲਿਆ। ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਮਿਸਾਲ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਹਾਂ, ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਾ ਜੀ ਦੀ ਜਦੋਜਹਿਦ ਵਿਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਬਗਾਵਤ ਜ਼ਰੂਰ ਸੀ, ਰਾਜ ਦੀ ਤਮੰਨਾ ਵੀ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਮਹਾਨ ਜਦੋਜਹਿਦ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉਥੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ।
ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀਆਂ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਸੱਦਾ ਧੁੰਦਲਾ ਰਹਿਣ ਦਾ ਫਤਵਾ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਸਿੱਖ ਇਨਕਲਾਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਵਿਰਸਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਦਿਓ ਕੱਦ ਸਭਿਆਚਾਰ ਸਿਰਜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਮੰਨਣਯੋਗ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਬਦਲ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਜੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਹੀਣ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਵਰਤਮਾਨ ਤੋਂ ਲਾਭ ਉਠਾ ਕੇ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਲੋਕ ਹੋਰਨਾਂ ਤਾਕਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੋਈ ਮਾੜਾ ਮੋਟਾ ਓਹੜ-ਪੋਹੜ ਬਣਾ ਲੈਣ ਵਿਚ ਸਫਲ ਵੀ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਇੱਕ ਤਾਂ ਰੂਹਾਨੀ ਕੀਮਤਾਂ ਤੋਂ ਸੱਖਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਤੇ ਦੂਜਾ, ਉਹ ਕੰਮ ਚਲਾਊ, ਵਕਤੀ ਤੇ ਆਰਜ਼ੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਬਦਲ ਸਦਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਾਇਮ ਰਹੇਗਾ। ਇਸ ਦੇ ਨਗਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ 10 ਰਹਿਬਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੋ ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹਨ। ਦੋ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਹਨ ਜੋ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲਹਿਰ ਦੇ ਉਚਤਮ ਤੇ ਸੁੱਚੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਜਿਵੇਂ ਲੰਘੇ ਹਨ, ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਮਿਸਾਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਅਮਨ ਤੇ ਜੰਗ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੇ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੇ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਪੀਂਘ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਤਰੰਗੀ ਪੀਂਘ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ ਗਈ। ਇਸ ਲਈ ਰੂਸੀ ਇਨਕਲਾਬ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਜੋ ਅਮਨ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦਾ, ਉਹ ਥੋਥਾ ਹੀ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ ਤੇ ਭਾਂਜਵਾਦੀ ਵੀ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਿਰਭਉ ਤੇ ਨਿਰਵੈਰ ਹੋਣ ਦੇ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਸਨ ਜੋ ਸਿਖ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਸਦ ਜਾਗਤ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਮੁਕੰਮਲ ਤਾਜ਼ਗੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਹੈ, ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਦਾਬਹਾਰ ਚੇਤੰਨਤਾ, ਜੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਨਿਹਿਤ ਹੈ। ਗੱਲ ਇਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਦੂਰ ਚਲੇ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਉਹ ਭਗਤ ਵੀ ਆ ਗਏ ਹਨ ਜੋ ਹੋਰਨਾਂ ਖਿਤਿਆਂ, ਧਰਮਾਂ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜੇ ਇਹ ਭਗਤ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਨਾ ਆਉਂਦੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਰਾਜਨੀਤਕ ਰੂਪ ਲੁਕਿਆ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਸੀ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਸਿਧਾਂਤ ਸਿੱਖੀ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਰਾਜਸੀ ਰੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਤੇ ਧੰਨੇ ਭਗਤ ਦਾ ਰੋਟੀ ਦੀ ਲੋੜ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਸਿੱਖੀ ਅਰਥਚਾਰੇ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੂਹ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ? ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਦਾ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਲੋਂ ਬਝਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਘੱਟ ਹੀ ਪੇਸ਼ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰੰਗ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਅਤੇ ਮੋੜਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਢਲਦੇ ਵੇਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਕੀ ਏਨਾ ਵੱਡਾ ਬਦਲ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ?
ਅੱਜ ਕਲ੍ਹ ਦੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਤਾਂ ਟੱਬਰਾਂ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਸਕਦੇ। ਕੌਣ ਤੱਤੀਆਂ ਤਵੀਆਂ 'ਤੇ ਬੈਠੇਗਾ? ਕੌਣ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਮਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ? ਕਿੱਥੇ ਨਿੱਕੀਆਂ-ਨਿੱਕੀਆਂ ਜਿੰਦਾਂ ਵੱਡੇ ਸਾਕੇ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ? ਕਿਸੇ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਅਵਾਜ਼ ਤਾਂ ਸਦਾ ਹੀ ਉੱਠਦੀ ਰਹੇਗੀ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਵਾਂਗ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਸ਼ਹੀਦ ਕੌਣ ਹੋਵੇਗਾ? ਕਿੱਥੇ ਹਨ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦਾਂ? ਉਹ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਵਿਰਸਾ ਬਣ ਗਈਆਂ ਹਨ? ਇਹ ਸਹੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਰਾਜਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵਿਚ ਆਇਆ ਨਿਘਾਰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡਿਗਦੇ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਮਾਰਕਸੀ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਆਲੋਚਨਾ ਤਾਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਪੈਰੀਂ ਬਹਿਣ ਲਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਇਕ ਮਾਰਕਸੀ ਵੀਰ ਖੁਦ ਆਪ ਦੁੱਧ ਧੋਤੇ ਨਹੀਂ। ਦੂਜਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਕੋਈ ਪਾਏਦਾਰ ਬਦਲ ਨਹੀਂ।
ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਅਸਫਲ ਕਿਉਂ ਰਹੇਗਾ? ਇਸ ਲਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਅਨੰਤਤਾ ਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਲੁਕੇ ਡੂੰਘੇ ਰੂਹਾਨੀ ਅਰਥ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਨੰਤ ਦੇ ਪੈਂਡਿਆਂ ਉੱਤੇ ਤੋਰਦੇ ਹਨ ਜਦਕਿ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਸਤਈ ਅਰਥਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਅਰਥ ਦੀ ਵੀ ਅਸੀਮ ਤੇ ਅਨੰਤ ਦੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਹੈ ਜੋ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਹਰ ਪਲ ਹਰਾ ਕਚੂਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।
ਕਰੀਬ ਚਾਰ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਤੇ ਸਿਆਸੀ ਆਗੂ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਲ ਘੱਟ ਤੇ ਸਿਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਵਧ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਥੇ ਹੀ ਬੱਸ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਬੰਗਾਲੀਆਂ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕੇਂਦਰ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹਥੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਲੁੱਟ ਖਸੁਟ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਮਾਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਾਂਭੇ ਪਏ ਹਨ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਬਦਲ ਹੋਰ ਕੌਣ ਸਿਰਜ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕਿਥੋਂ ਲਿਆ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕਿਵੇਂ ਲਿਆ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਅੱਜ ਦੇ ਮਾਰਕਸੀ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਤੇ ਸਿਆਸੀ ਆਗੂ ਗਿਆਨ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣੂ ਹਨ ਤੇ ਵਿਦਿਅਕ ਅਦਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਛਾਏ ਹੋਏ ਹਨ, ਪਰ ਪਿਛਲੇ ਇਕ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਈ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਨਵੇਂ ਮੁਹਾਵਰੇ ਵਿਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਜਾਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਕੋਲ ਵੀ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਗਾਂਹ ਵਧੂਆਂ ਦੇ ਰੂਫ ਵਿਚ ਛਾਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖਬੇ ਪੱਖੀਆਂ ਉੱਤੇ ਹੁਣ ਢਲਦੀਆਂ ਸ਼ਾਮਾਂ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਤਾਂ ਪਲਟੀ ਵੀ ਮਾਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਾਂ, ਇਹ ਗੱਲ ਵੱਖਰੀ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਮੌਕਾਪ੍ਰਸਤ ਹਨ ਤੇ ਕੁਝ ਸੱਚੀਮੁਚੀ ਸੰਜੀਦਾ ਤੇ ਸੁਹਿਰਦ ਹਨ ਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲਗ ਪਏ ਹਨ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿਰਸੇ ਦਾ ਰਾਜਨੀਤਕ ਬਦਲ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿਰਸੇ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਲਭੇਗਾ। ਜੇ ਬਾਹਰ ਭਟਕਦੇ ਰਹੇ ਤਾਂ ਏਧਰੋਂ ਵੀ ਧੱਕੇ ਪੈਣਗੇ ਤੇ ਓਧਰੋਂ ਵੀ।