ਪਾਕਿਸਤਾਨ 'ਚ ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਦਲਿਤ ਅਪਨਾ ਰਹੇ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ

ਕਰਾਚੀ 'ਚ ਦਲਿਤਾਂ ਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਅਪਨਾਇਆ 
 ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਬਣਾ ਕੇ ਦਿੱਤੇ

ਪ੍ਰੋ. ਕਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਕਿਸ਼ਾਂਵਲ

ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਲਹਿਰ ਉਭਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਕੈਨੇਡਾ, ਅਮਰੀਕਾ, ਇੰਗਲੈਂਡ, ਯੂਰਪ ਤੇ ਅਸਟਰੇਲੀਆ, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਕਾਰਨ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਪੱਛਮ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮਾਨਵਤਾ ਦਾ ਧਰਮ ਸਮਝਦਿਆਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲਿਆਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵਿਵਾਦ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਖਾਲਸਾ ਏਡ ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿੱਖ ਕੌਂਸਲ ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਸਮੁੱਚੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਨਾਮ ਚਮਕਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਹਿੱਤ ਵਿਚ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਲਾਗੂ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਗੇ, ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਚ ਉਭਰਦੀ ਰਹੇਗੀ ਤੇ ਸਮੂਹ ਮਾਨਵਤਾ ਵਿਚ ਸਤਿਕਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੇਗੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਇਸ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੇ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਲੋਕ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕੱਟੜ ਸੋਚ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖਤਾ ਵਿਚ ਵੰਡੀਆਂ ਪਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ, ਅਜ਼ਾਦ ਸੋਚਨੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਦਲਿਤਾਂ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰਾ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।  ਹਾਲਾਂਕਿ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਕੋਲ ਗੀਤਾ ਵਰਗਾ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਰਾਜਨੀਤਕ ਲੋਕ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲਈ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀਆਂ ਖੜੀਆਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸਲਾਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਦੇਸਾਂ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਉੱਪਰ ਹਮਲੇ ਹੋਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੱਟੜ ਸੋਚ ਕਾਰਨ ਹੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ ਭਾਈਚਾਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਆਮ ਕਰਕੇ ਖਬਰਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲੜਕੀ ਦਾ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜ਼ਬਰੀ ਨਿਕਾਹ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਕਈ ਥਾਂਵਾਂ 'ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਹਮਲੇ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਖਬਰਾਂ ਵੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਵਿਤਕਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨ ਭਾਈਚਾਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਵਤਾ ਦਾ ਧਰਮ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਲ ਝੁਕਾਅ ਰੱਖਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ। ਬੀਬੀਸੀ ਵਿਚ ਹੁਣੇ ਜਿਹੇ ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ 5 ਅਕਤੂਬਰ 2017 ਨੂੰ ਛਪੀ ਹੈ।
ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਉਪ ਨਗਰੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਪਹਿਲਾਂ ਹਿੰਦੂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਸੀ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ ਦਾ ਭਗਤ ਸੀ, ਪਰ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਚਾਰ ਭਰਾਵਾਂ, ਦੋ ਭਤੀਜਿਆਂ ਸਣੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਹੈ।  ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਦੇ ਅਸੀਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਹਾਂ, ਸਾਡੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸ਼ਨ ਵਿਚ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿਚ ਇੱਜ਼ਤ ਵਧ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਖਾਣਾ ਪੀਣਾ, ਬੈਠਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਸਾਧਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਸਾਂ।
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹਿੰਦੂ ਸੀ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਲੱਗਭੱਗ 40 ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਪਣਾ ਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਬਾਗੜੀ ਜਨਜਾਤੀ ਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਹਿੰਦੂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵੱਲੋਂ ਆਰਥਿਕ ਮਦਦ ਮਿਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸੌ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਬੈਠਣ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈ। ਦੁਰੂ ਸਿੰਘ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਹਿੰਦੂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਜੱਥਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਤੋਂ ਜਿਹੜਾ ਪਿਆਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਕਾਰਨ ਲੋਕ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਪਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।'

ਅਤੀਤ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ 'ਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਵੱਲੋਂ ਪੱਥਰ ਸੁੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਪਰ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨਾਲ ਇੰਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਦੁਰੂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਪਨਾਉਣ ਦੇ ਅਸਰ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ ਦਿਹਾੜੇ ਮੌਕੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪੁਲੀਸ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਸੀ।
ਕਰਾਚੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਆਰਾਮ ਬਾਗ ਗੁਰਦੁਆਰਾ 24 ਸਾਲ ਦੀ ਲੰਮੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਿਰ ਤੋਂ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਾਚੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਅੱਧਾ ਦਰਜਨ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਪਰ 1947 ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਚਲੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਉਜੜ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਪਰ ਹੁਣ ਹਾਲਤ ਬਦਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਪੁਰਾਣੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧੇਗੀ।
ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਪੇਸ਼ੇ ਤੋਂ ਐਡਵੋਕੇਟ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ 11 ਸੌ ਦਲਿਤ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਪਣਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, ''ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਗੁਰੂ ਗੰ੍ਰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਮਿਲ ਜੁਲ ਕੇ ਰਹੋ , ਗਰੀਬਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ ਤੇ ਸਭ ਦਾ ਭਲਾ ਕਰੋ, ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਮਾੜਾ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ, ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਚੰਗਾ ਮਾੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕੋਈ ਜਾਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਕੋਈ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਮੂਲਨਿਵਾਸੀਆਂ ਵਿਚੋਂ 1100 ਸਰਦਾਰ ਬਣ ਗਏ। ਇਹ ਗ਼ਰੀਬ ਲੋਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪੁੱਛਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਭਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲਾਸ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਿਆਉਂਦੇ ਸਨ।'
ਸਿੰਧ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਵੱਡੀ ਆਬਾਦੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਹੈ। ਅਕਸਰ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੰ੍ਰਥ ਸਾਹਿਬ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਅਲੱਗ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸਰਦਾਰ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, 'ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ ਨਾ ਕਰੋ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦੇ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਹਨ, ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਾਂਗੇ?''

ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਹਿੰਦੂ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਨੇਤਾ ਮੰਗਲਾ ਸ਼ਰਮਾ ਹਿੰਦੂਆਂ ਤੇ ਦਲਿਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਪਨਾਉਣ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਔਖੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਇੱਥੇ 20 ਤੋਂ 25 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਘੱਟਗਿਣਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੀ ਸੀਟ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਉਸ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ 'ਸਾਲ 2000 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਰਾਜਨੀਤਕ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ ਫੋਕਸ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਹਿੰਦੂ ਭਾਈਚਾਰਾ ਆਰਥਿਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਰਾਜਨੀਤਕ ਲਾਹਾ ਵੀ ਲਿਆ ਗਿਆ।'
ਮੰਗਲਾ ਸ਼ਰਮਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 'ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸਮੱਰਥਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਕੋਈ ਮਦਦ ਲੈਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਵਿਵਾਦ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਹਿੰਦੂ ਸਿੱਖ ਬਣਨਾ ਵੱਧ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਾ ਆਰਥਿਕ ਪੱਖੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ ਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਮਦਦਗਾਰ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਾਲਮੇਲ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਦਲਿਤਾਂ ਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਪਨਾਉਣ ਕਰਕੇ ਜੀਵਨ ਪੱਧਰ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਜ਼ਤ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਹ ਧਰਮ ਬਦਲੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।'' 
ਸਿੰਧ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਸਫ਼ਲਤਾ ਮਿਲੀ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਾਬਬੰਦੀ ਦਾ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਸਮੱਰਥਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਦੂਜਾ ਜਦੋਂ ਜਨਗਣਨਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਅਲੱਗ ਤੋਂ ਕੋਈ ਕਾਲਮ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਦੋਵਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਫ਼ਲਤਾ ਮਿਲੀ। ਮੰਗਲਾ ਸ਼ਰਮਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਾ ਆਪਣਾ ਦੋਸਤ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਸਾਮਾਜਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 
ਮੰਗਲਾ ਭਾਵੇਂ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੋਚਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ 'ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣ ਕਰਕੇ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਵਿਰਸੇ ਨਾਲ ਜੁੜ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਗੋਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਤੇ ਮੀਡੀਏ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦਾ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਜ਼ਿਕਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ।

ਆਓ ਬੋਰ ਹੋਈਏ ਆ

ਅਰਤਿੰਦਰ ਸੰਧੂ

ਅਜਕੱਲ੍ਹ ਅਕਸਰ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਸੁਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਬੋਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਆਇਆ ਕਿ ਮੈਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ, ਕਾਲਜ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਮੇਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਸੋਚਦੀ ਰਹੀ ਕਿ ਬੋਰ ਤਾਂ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇੱਕੋ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਿਆ ਤਾਂ ਮਤਲਬ ਸਮਝ ਆਉਣ ਲੱਗਾ ਤੇ ਆਪਣੀ ਬੋਰੀਅਤ ਦੀ ਵੀ ਸਮਝ ਆਉਣ ਲੱਗੀ ਜਿਹੜੀ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਦਿਮਾਗ਼ ਕਦੇ ਪੜ੍ਹਨ ਤੇ ਕਦੇ ਖੇਡਣ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਦੋਂ ਭੋਲੇਪਣ ਵਾਲਾ ਬਚਪਨ ਘਰ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਖਿਡੌਣੇ ਮੰਨ ਕੇ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਬਹੁਤੀ ਵਾਰ ਤਾਂ ਕਲਪਨਾ ਸ਼ਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਸਤਾਂ ਤੇ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਚਿਤਵ ਕੇ ਹੀ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕੋਈ ਖਿਡੌਣਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਕੀਮਤੀ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਹੁਣ ਹਰੇਕ ਚੀਜ਼ ਬਹੁਲਤਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਮਨ ਵੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਅੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਬੱਚੇ ਹੀ ਅੱਕਦੇ ਜਾਂ ਬੋਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਵੱਡੇ ਵੀ ਅਕਸਰ ਉਕਤਾਹਟ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਇੱਕ ਦਾ ਮੂਡ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਣ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਵੀ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾ ਇੰਨਾ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਕੁ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਦੇ ਬੀਜ ਸਾਡੀ ਧਰਤੀ, ਸਾਡੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖਿੱਲਰੇ ਪਏ ਹਨ ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਾਰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋਣਗੇ। ਫਿਲਹਾਲ ਧਰਤੀ ਦੀ ਹੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
ਧਰਤੀ ਉਤਲੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਵੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਅੰਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਪਾਣੀ ਵਹਿੰਦੇ ਹੀ ਖ਼ੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਤੇ ਰਾਗਨੀਆਂ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਖੜ੍ਹੇ ਪਾਣੀ ਤਰੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਕਿੰਨਾ ਸਾਰਾ ਜਾਲਾ ਤੇ ਜਰ ਆਦਿ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਵੀ ਢਲਾਣ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਉਹ ਫਟਾਫਟ ਵਹਿ ਤੁਰਦਾ ਹੈ। ਹਵਾ ਰੁਕੀ ਹੈ ਤਾਂ ਹੁੰਮਸ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਸਤੇ ਉਹ ਹਨੇਰੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਰ੍ਹੇ ਖਾਲੀ ਪਈ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਫ਼ਸਲ ਬੀਜੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਭਰਪੂਰਤਾ ਨਾਲ ਉੱਗਦੀ ਹੈ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਸੜਨ ਪਿੱਛੋਂ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਨਾਸਪਤੀ ਮੁੜ ਉੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਪੱਸ਼ਟੀਕਰਨ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਹ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵੀ ਉਕਤਾਹਟ ਜਾਂ ਬੋਰੀਅਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਹੀ ਗਤੀ ਸਿਰਜਨਾਤਮਕ ਹੋਵੇ ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਤਬਾਹਕੁੰਨ। ਇਸ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਸੋਚਦਿਆਂ ਮੌਸਮਾਂ ਦੇ ਬਦਲਣ ਨੂੰ ਵੀ ਇਉਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।
ਧਰਤੀ ਸਿਰਜਨਾਤਮਿਕਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੰਬਾਰ ਹੈ ਤੇ ਸਿਰਜਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੌਰਾਨ ਕੁਝ ਬਿੰਦੂ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚੱਲ ਰਹੇ ਵਰਤਾਰੇ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਬਦਲੇ । ਅਸੀਂ ਵੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਜੀਵ ਹਾਂ ਤੇ ਇਸ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹਾਂ। ਸੋ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਵਾਪਰਨਾ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰਲੀ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਕਾਰਨ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਬੋਰ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਉਕਤਾਉਣਾ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ ਤੇ ਸੋਚਵਾਨ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਜਗਿਆਸਾ ਇਸ ਬਾਰੇ ਵੀ ਮਨ ਨੂੰ ਟੁੰਬਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਦੇ ਅਸਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਜਗਿਆਸੂ ਖੋਜਕਾਰ ਪੀਟਰ ਤੂਹੇ ਨੇ ਇੱਕ ਪੁਸਤਕ ਲਿਖੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤਜਰਬੇ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਤੂਹੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਕੈਲਗਰੀ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਦਿਆਲੇ ਵਿੱਚ ਕਲਾਸੀਕਲ ਹਿਸਟਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਨੂੰ ਬੋਰੀਅਤ ਬਾਰੇ ਪੁਸਤਕ ਲਿਖਣ ਸਬੰਧੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਘਬਰਾ ਗਿਆ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਕਿਤਾਬ ਕੌਣ ਪੜ੍ਹੇਗਾ? ਪਰ ਜਦੋਂ ਤੂਹੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਬੋਰੀਅਤ- ਇੱਕ ਜੀਵੰਤ ਇਤਿਹਾਸ’ ਲਿਖੀ ਤਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਹੀ ਬਦਲ ਗਏ।
ਉਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਲੋਕ ਬੋਰੀਅਤ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਕੋਈ ਵੀ ਉਕਤਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਆਪੀ ਮਨੁੱਖੀ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ। ਤੂਹੇ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜੋਕੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਬੋਰੀਅਤ ਨੂੰ ਨਾਂਹ ਪੱਖੀ ਵਰਤਾਰਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਇਧਰ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਪਦਾ। ਯੂਕੇ ਤੋਂ ਸਾਊਥਹੈਂਪਟਨ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਵਿਜੰਦ ਵੈਨ ਤਿਲਬਰਗ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਹੈਰਾਨ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ’ਤੇ ਨਾਂਹ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਤਿਲਬਰਗ ਨੇ ਸਾਊਥਹੈਂਪਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਇੰਗਲੈਂਡ) ਵਿਚਲੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਐਰਿਕ ਆਇਗੂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
ਅਜੇ ਤਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਜਲਦੀ ਉਕਤਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਬੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ, ਫ਼ਿਕਰ ਵਾਲੇ ਸੁਭਾਅ ਜਾਂ ਝਗੜਾਲੂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜੂਏ ਵਰਗੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਅਧਿਐਨ ਵਧੇਰੇ ਬੋਰੀਅਤ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਡੋਪਾਮਾਈਨ ਦੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਘੱਟ ਹੋਣ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਡੋਪਾਮਾਈਨ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਹਾਰਮੋਨ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਮਾਗ਼ ’ਤੇ ਅਸਰ ਕਰ ਕੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਵਾਲਾ ਅਹਿਸਾਸ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਉਸ ਬੋਰੀਅਤ ਨੂੰ ਮਾੜਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ ਜਿਹੜਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਪਰ ਮਾਰਕੀਟ ਦੀ ਲੰਬੀ ਕਤਾਰ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵਧੇਰੇ ਹੀ ਲਮਕ ਗਈ ਮੀਟਿੰਗ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਿਲਬਰਗ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: ‘ਅਸੀਂ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦੇ ਸਾਂ ਕਿ ਬੋਰੀਅਤ ਦਾ ਕੋਈ ਹਾਂ-ਪੱਖੀ ਅਸਰ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।’
ਬੋਰੀਅਤ ਵਾਲੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀਆਂ  ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਕਤਾਹਟ ਜਾਂ ਬੋਰੀਅਤ ਦਾ ਰੋਲ ਫ਼ਾਇਦੇਮੰਦ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਨਤੀਜਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਕਤਾਹਟ ਵਿੱਚ ਇਨਸਾਨ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵਾਸਤੇ ਕਿਹੜੇ ਕੰਮ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਗ਼ੈਰ-ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਲਾਂਭੇ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਇਸ਼ਾਰਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਕੰਮ ਸਾਡੇ ਵਾਸਤੇ ਅਰਥਪੂਰਣ ਨਹੀਂ।
ਕੁਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਈ ਖੋਜ ਤੋਂ ਇਹ ਇਸ਼ਾਰਾ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਕਤਾਹਟ ਸਾਡੇ ਜ਼ਿਹਨ ਨੂੰ ਤਾਜ਼ਗੀ ਦੇ ਕੇ ਉਸਾਰੂ ਕੰਮਾਂ ਵੱਲ ਤੋਰਦੀ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਡਿਫਾਲਟ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਦੋਂ ਹੀ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਯਾਨੀ ਬੋਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਉਕਤਾਉਣਾ  ਜਾਂ ਬੋਰ ਹੋਣਾ ਮਤਲਬ ਜ਼ਿਹਨ ਦਾ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਨਾ ਹੋਣਾ। ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬੇਧਿਆਨੀ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਦਿਨ ਦਿਹਾੜੇ ਸੁਪਨੇ ਲੈ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਤੇ ਸਾਡਾ ਦਿਮਾਗ਼ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਿਜਲਈ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਜ ਦਾ ਸਬੰਧ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਿੱਸੇ  ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਉਂ ਹੈ?
ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿਹਨ ਉਸ ਵੇਲੇ ਖ਼ੁਦ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਵਿਚਾਰ ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿਹਨ ਉਸ ਵਕਤ ਇਧਰ, ਉਧਰ ਦੇ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਨਵੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਵਾਸਤੇ ਤਿਆਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁੰਗਾਰਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਰਖ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸਾਂਤਾ ਬਾਰਬਰਾ ਵਿਖੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਬੈਂਜਾਮਿਨ ਬੇਅਰਡ ਤੇ ਜੋਨਾਥਨ ਸਕੂਲਰ ਵੱਲੋਂ ਬੋਰੀਅਤ ਤੇ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਤਜਰਬਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜੋ ਅਜਿਹੇ ਅਨੇਕ ਤਜਰਬਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।
ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਸੌ ਪੰਜਤਾਲੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ’ਤੇ ਇੱਕ ਸਟੈਂਡਰਡ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲਤਾ ਟੈਸਟ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ”nusual use (ਖ਼ਾਸ ਵਰਤੋਂ) ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਵਕਤ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਆਮ ਵਸਤਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਟੁੱਥ ਪਿਕਸ ਤੇ ਇੱਟਾਂ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਲਿਖਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਿੰਨੇ ਫ਼ਾਇਦੇ ਗਿਣਾ ਸਕੋ, ਲਿਖੋ। ਇਸ ਪਿਛੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਟੋਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ। ਇੱਕ ਟੋਲੇ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਕਾਊ ਕੰਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਇਧਰ ਉਧਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੋਚਦੇ ਰਹਿਣ ਜਦੋਂਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਰੁਝੇਵੇਂ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਦਿੱਤਾ।
ਟੈਸਟ ਦੇ ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੇ ਗਰੁੱਪ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਬੋਰ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੂਜੇ ਗਰੁੱਪ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨੰਬਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਯਾਨੀ ਬਾਰਾਂ ਮਿੰਟ ਦੀ ਉਕਤਾਹਟ ਜਾਂ ਬੋਰੀਅਤ (ਇੱਧਰ ਉੱਧਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੋਚਣ ਤੇ ਵਾਧੂ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਲੈਣ) ਪਿੱਛੋਂ ਇਕਤਾਲੀ ਫ਼ੀਸਦੀ ਵੱਧ ਸੰਭਾਵਨਾ ਭਰਪੂਰ ਨਤੀਜੇ ਮਿਲੇ।
ਜੇ ਬੋਰ ਹੋਣ ਜਾਂ ਉਕਤਾਉਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਸਾਡੇ ਵਾਸਤੇ ਇੰਨੀ ਫ਼ਾਇਦੇਮੰਦ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਹਰ ਵੇਲੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨਾਲ ਰੁੱਝੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਫ਼ਿਕਰ ਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਯੂਕੇ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਈਸਟ ਐਂਜਲੀਆ ਦੀ ਟਰੋਸਾ, ਬੈਲਟਨ ਅਜੋਕੇ ਬੋਰ ਹੋਣ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਵੱਲ ਵਧਦੀ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਸੋਚਣ ਵਾਲੇ ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਨ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹ ਕਲਪਨਾਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਕਮੀ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਲਗਾਤਾਰ ਮਨ ਪਰਚਾਵੇ ਦੇ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਰਹਿਣਾ ਸਾਡੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੀ ਆਪਣੇ ਵਾਸਤੇ ਵਸੀਲੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਕਤਾਉਣਾ ਜਾਂ ਬੋਰ ਹੋਣਾ ਇੱਕ ਬੇਆਰਾਮੀ ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜੇ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਇਸ ਨਾਲ ਉਸਾਰੂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਭਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਉਕਸਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬੋਰੀਅਤ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਸਤੇ ਟੀਵੀ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪੈਣਾ ਜਾਂ ਮੋਬਾਈਲ ਪਕੜ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਣਾ, ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਕਰਨ ਵਰਗਾ ਹੈ।
ਬੈਲਟਨ ਨੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਲਾਕਾਰ ਗਰੇਅਨ ਪੈਰੀ ਅਤੇ ਕਿ ਊਟਰੋ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੂਸਨ ਗ੍ਰੀਨਫੀਲਡ ਸਮੇਤ ਕਈ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ’ਤੇ ਬੋਰੀਅਤ ਦੇ ਅਸਰ ਸਬੰਧੀ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸਭ ਇਸ ਤੱਥ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਸਨ ਕਿ ਬਾਲਪਨ ਵਿੱਚ ਉਕਤਾਉਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੀ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਉਕਸਾਇਆ ਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਇਹੋ ਸਥਿਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲਤਾ ਵਾਸਤੇ ਜਾਨਦਾਰ ਮਦਦ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰੀਨਫੀਲਡ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਲਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਦਿਆਂ, ਜ਼ਿਹਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਚੁਸਤੀ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਸੋਚਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਲੰਬੀਆਂ ਹਵਾਈ ਉਡਾਣਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਲੈਪਟੌਪ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕਾਗਜ਼ ਤੇ ਕਲਮ ਨਾਲ ਲੈਸ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਹੁਣ ਸੋਚੀਏ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਵਾਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਕੋਲ ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਖ਼ਰੀਦੇ ਖਿਡਾਉਣੇ ਘੱਟ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਦੋਂ ਬੱਚੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਅ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਆਮ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਖਿਡੌਣੇ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ, ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਇੱਕ ਸੋਟੀ ਨੂੰ ਅੱਗਿਉਂ ਫੜ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਦੋਵਾਂ ਲੱਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਘੜੀਸਦਾ ਤੁਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਸੋਟੀ ਨੂੰ ਘੋੜਾ ਚਿਤਵਦਾ ਬੋਲਦਾ ਜਾਂਦਾ:
ਤੱਤਾ ਤੱਤਾ ਘੋੜਿਆ
ਗੁਲਾਬੀ ਫੁੱਲ ਤੋੜਿਆ।
ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਕਾਨੇ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਤੇ ਕਾਨੇ ਨੂੰ ਛਿੱਲ ਕੇ ਗੁੱਦੇ ਦੇ ਟੋਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੜਾ ਕੇ ਕਦੇ ਮੰਜਾ ਬਣਾ ਲੈਣਾ, ਕਦੇ ਕੁਰਸੀ, ਮੇਜ਼ ਜਾਂ ਕਦੇ ਕੁਝ ਹੋਰ।
ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤਹਿ ਕਰਕੇ ਖੇਡਾਂ ਬਣਾ ਲੈਣੀਆਂ। ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵਡੇਰੀ ਸਵੈਟਰ ਉਣਦੀ ਕੋਲੋਂ ਉੱਨ ਦਾ ਧਾਗਾ ਲੈਣਾ ਤੇ ਹੱਥਾਂ ’ਤੇ ਪਾ ਕੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਬਣਾਉਂਦੇ ਰਹਿਣਾ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਹੂਲਤਾਂ  ਦੀ ਹੋਰ ਵੀ ਘਾਟ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਸਿਰਜਣ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਕਮਾਲ ਦੇਖਿਆ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਖਾਲੀ ਬੋਤਲ ਵਿੱਚ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਮੰਜੀ ਉਣੀ ਹੋਈ ਕਈ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖੀ ਜੋ ਕੁੜੀਆਂ ਬੜੇ ਹੁਨਰ ਨਾਲ ਬੋਤਲ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਸਿਲਾਈ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਉਣਦੀਆਂ ਸਨ। ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਮਤਲਬ ਇਹ ਕਿ ਸਾਧਨਹੀਣਤਾ ਵੀ ਨਵੇਂ ਨਵੇਂ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲਤਾ ਉਪਜਾਉਂਦੀ ਸੀ।
ਕਾਰਟੂਨਿਸਟ ਡਿਲਬਰਟ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਵਿਚਲੀ ਅਤਿ ਦੀ ਉਕਤਾਹਟ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੀ ਕਲਾਸ਼ੀਲਤਾ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰੀਨਫੀਲਡ ਅਜੋਕੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਹਰ ਵੇਲੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਵਿਚਾਰ ਉਤਪਾਦਕਤ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨੁਕਸਾਨ ਬਾਰੇ ਫ਼ਿਕਰਮੰਦ ਹੈ। ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮੋਬਾਈਲ ’ਤੇ ਬਣੀ ਬਣਾਈ ਗੇਮ ਵਿੱਚ ਕਾਰਾਂ ਦੀ ਦੌੜ, ਬਣੇ ਬਣਾਏ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਉਡਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਰਹੇਗਾ ਤਾਂ ਆਪ ਸੋਚਣ ਤੇ ਸਾਧਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵੱਲ ਕੌਣ ਤੁਰੇਗਾ?
ਯਾਰਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਟੋਰਾਂਟੋ, ਕੈਨੇਡਾ)  ਵਿੱਚ ਜੌਹਨ ਈਸਟਵੁੱਡ ਦੇ ਬੋਰੀਅਤ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਦੇ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਹੀ ਨਤੀਜੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਵੀ ਸੀ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਅਸਾਧਾਰਨ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਣ ਵੱਲ ਤੋਰਨ ਵਾਲੇ ਉਪਕਰਣ ਖਰੀਦਣੋਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਜੋਕੀ ਭੱਜ ਦੌੜ ਵਾਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਦੀ ਬੋਰੀਅਤ, ਜ਼ਿਹਨ ਕੁਝ ਪਲ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪਰਤਾ ਦੇਣ ਵਰਗੀ ਹੋਵੇਗੀ।
ਸੋ ਮਾਹਿਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸੀਂ ਬੋਰੀਅਤ ਜਾਂ ਉਕਤਾਹਟ ਨੂੰ ਅਜੋਕੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਫ਼ਾਇਦੇਮੰਦ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਮੰਨ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਨੌਰਵੇ ਦੇ ਫਿਲਾਸਫਰ ਲਾਰਜ ਸਵੈਂਡਸਨ
ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਬੋਰੀਅਤ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ
ਮਾਣਨ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਹੀ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋਣ ਲੱਗੇ ਹਾਂ। ਪਿਛਲੇ

ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਟ ਆਦਮੀਆਂ ਤੇ
ਸੰਤਾਂ ਕੋਲ ਬੋਰ ਹੋਣ ਵਾਸਤੇ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਦੋਂਕਿ ਬਾਕੀ ਦੁਨੀਆਂ ਜਿਊਣ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ ਜੱਦੋਜਹਿਦ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ।
ਬਰਟਰੈਂਡ ਰੱਸਲ ਦਾ ਤਾਂ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪੀੜ੍ਹੀ, ਜੋ ਬੋਰੀਅਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਹਾਰ ਸਕਦੀ, ਛੋਟੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਬੋਰੀਅਤ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਨਵੇਂ ਅਰਥ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਸੋ, ਆਓ ਬੋਰ ਹੁੰਦੇ ਰਹੀਏ… ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਤੋਂ ਕੁਝ ਬਚ ਬਚਾ ਕੇ।
                                                                                               ਸੰਪਰਕ: 98153-02081